تاریخ نگاران

معرفی کتاب در زمینه تاریخ و تمدن

معرفی کتاب تاریخ هرات

 

 

تاریخ هرات  نوشته ی ابونصرثقه الدین عبدالرحمن بن عبد الجباربن عثمان بن منصور الفامی الهروی (در مورد کلمه فامی سمعانی در الانساب می گوید :یک شغل وحرفه بوده که به کسی که میوه های خشک را میفروخته میگفتند ج9ص234) 

 

مولف بین سال های472تا546هجری معادل با(1079تا1151میلادی)میزیسته است (معجم المؤلفین ج5ص143)  اما نکته ی قابل توجه درباره ی مؤلف اینکه وی بیشتر باعنوان محدث مشهوراست تا مورخ  وشرح حال وی وافراد زیادی که برای سماع حدیث به نزد وی می رفتند در بیشتر کتب حدیثی آمده است (طبقات المحدثین ج1ص162،ج2ص108وتاریخ مدینه الدمشق ج71ص204وترجمه معجم الادبا ج6ص2471وهدیة العارفین ج1ص115)

 

تالیف کتاب: تاریخ تالیف کتاب دقیقا مشخص نیست  اما ازآنجایی که مولف  درباب پنجم به سال 521اشاره میکند

 

(ص125) ودر جای دیگر ضمن ذکرنام سلطان سنجرسلجوقی(511-552)دوام عمر اورا طلب میکند(ص133)

 

 کتاب باید  درخلال نیمه سده ی ششم هجری ومیان سالهای 521تا542هجری نوشته شده باشد اصل کتاب عربی است اما نسخه ی موجود فارسی است وبرخی را عقیده آنست که باتوجه به حجم گسترده نسخه عربی مترجم خود به ترجمه فارسی قسمتی از آن کتاب بزرگ برای فارسی زبانان اقدام کرده است

 

عنوان کتاب با توجه به اینکه آغاز وانجام کتاب ازبین رفته درکتب شرح حال پس از وی آمده است برای نمونه ابن عساکر هنگام شرح حال ابو محمد المزنی المغفلی الهروی میگوید:ابونصر(فامی)درباره ی مغفلی در تاریخ هراتش مینویسد......(تاریخ مدینةالدمشق ج71ص240) 

 

 

 

 کتبی که قبل ازتاریخ هرات فامی درباره ی تاریخ محلی هرات نوشته شده اند عبارتند از:1.تاریخ ابی اسحاق احمد بن محمد بن یونس هروی البزاز(متوفی 329ه)2.تاریخ ابی اسحاق الهروی الحدادی(متوفی334ه)3.تاریخ ابو روح عیسی الهروی (متوفی544ه)4.تاریخ ابو نصر عبد الرحمن بن عبد الجبار القیسی الحافظ (تاریخ وفات نا معلوم)

 

 شیوه نگارش: مؤلف به شیوه ی محدثین سلسله راویان اخبار را نیز آورده است .

 

 

منابع مؤلف :منابعی که مولف به آن اشاره کرده عبارتند از :الاغانی از ابو الفرج اصفهانی (کتاب ص22)تاریخ ولات خراسان تالیف سلامی (ص31) کتاب الرؤسا والاجله تالیف ابوالحسن بن فارس(ص36)تاریخ نیشابور تالیف

 

حاکم ابوعبدالله حافظ(ص43)

 

 

محتوای کتاب:درباره مطالب کتاب وحجم آن با توجه به این که تنها سه باب از کتاب باقی مانده نمی توان اظهار نظر قطعی کرد وهمچنین با توجه به آنکه در میان عناوین کتاب دو باب پنجم«در حادثه های نادر که به هرات بوده است »و باب ششم«در ذکر شرف وفضیلت هرات» به چشم می خورند روشن است که کتاب شامل ابواب مختلفی بوده وهر باب شامل موضوعات مختلفی از مسائل وجریانات هرات بوده است (مقدمه ص25)

 

 

اما چنان که از فحوای مطالب بر میآید  این کتاب احتمالا تاریخ هرات رااز آغاز بنای شهر هرات تا روز گار سلطان سنجر سلجوقی دارا بوده است.

 

 مطالب بخش باقی مانده از باب چهارم که آغازکتاب است­­- مربوط به زمامداران خراسان ازخاندان مهلب بن ابوصفره ودیگر زمامداران اموی در خراسان تا روزگار سلطنت سلطان محمود غزنوی(متوفی 461ه) است.

 

 دراین باب حکمرانان خراسان اعم از والیان اموی وعباسی،امرای طاهری،لیثی(صفاری)سامانی،سیمجوری ومحمودی(غزنوی) به ترتیب حوادث عمده ایام امارتشان ذکر شده است  مهم ترین عناوین

 

باب پنجم« درحادثه های نادر که به هرات بوده است» عبارت است از:1.واقعه کازیارکاه2.قحطی سال218.

 

3.زنی که پنج دختر زایید4.قحطی سال288. 4.زادن فرزند دو سره در سال326. 5.طغیان اعراب مقیم هرات وداد خواهی محمدبن سعید قاضی بر عبدالله بن طاهر. 6.خراب کردن آتشکده تیزان به  روایت ابولفضل هندی و... مهم ترین مطالب

 

 باب ششم«در ذکر شرف وفضیلت هرات» عبارتند از 1. حکایت دبیر ابومسلم ونوشتن نامه به دستور منصور.2.ازقضایای خراسان درباره فضایل خراسان

 

3.ازمفاخر خراسان وسعت آنست.4.ازمفاخر خراسان گشوده شدن شهرهای آن به صلح است5.فضیلت مسجد هرات5.کشته شدن خوارج در هرات 6.هرات شاه خراسان است به روایت ابوبکر بن عیاش ز شعبی.7.روایت کلبی ار ابو صالح که رفعت خراسان درهرات است 8.ذوالقرنین بانی هرات است.

 

 

 

موارد اهمیت کتاب : علی رغم مفقودشدن بخش زیادی از کتاب ،کتاب به لحاظ تاریخ اجتماعی هرات اهمیت زیادی دارد چه ازخلال آن میتوان به حکایات جالبی از سوانح هرات همچون شیوع قحطی وخشکسالی وبرخورد اقشار ومذاهب عمومی پی برد   فواید تاریخی خاص کتاب:- آوردن نسبت سغدی خراب کردن آتشگاه تیزان وتبدیل آن به مسجد- یاد ازدینار محمودی (ص126)ودینار هریوه(ص128)وقانون مجدی منسوب به مجد الملک قمی وزیر که نوعی ستم به رعایا بود(ص128)-یاد کردن از رسم استخراج(ص12) کتاب همچنین به دلیل آوردن برخی اماکن جغرافیایی خاص نیز حائز اهمیت است مانند:زاغول ص9.کروخ ص46.فرهادجرد ص47.دروازص66.کازیارکاه ص129.رخشابادص 117.بوژکان ص133.(پیشگفتارص17)

 

 کتاب با توجه به اینکه خصوصیات عمومی متون فارسی اواخر سده ی ششم هجری،همچون نثری ساده وروان وخالی ازتکلف همراه با عبارات کوتاه را نیز داراست به لحاظ ادبی نیز حائز اهمیت است  از طرفی سراسر کتاب مشحون از اشعار عربی به همراه ترجمه ی فارسی آن میباشد

 

 

معایب اثر: از جمله نکاتی که در کتاب قابل تامل است سهوی است که در ضبط برخی تواریخ ملاحظه میشود که ناشی از کم سوادی وبی مبالاتی کاتب نسخه است برای نمونه قتل یزید بن مهلب رادر سال 501هجری میزند در حالی که 105هجری است و همچنین بسیاری از اعلام اشخاص واماکن نیز نادرست ضبط شده اند از دیگر معایب کتاب  تکرار برخی مطالب کتاب است چنانکه درباره هرات یک مطلب در صص149و154شبیه به هم تکرار شده اند

 

 

این اثر در سال 1387هجری با پیش گفتاری از ایرج افشار وفهرست کاملی از نام ها،اماکن،خاندان ها،اقوام،اقشارومذاهب،مشاغل ومناصب وکتابها توسط اتشارات میراث مکتوب با همکاری کمیسیون ملی یونسکو در ایران به چاپ رسیده است

 

 

فهرست منابع

 

1.فامی هروی،عبدالرحمن،مقدمه ایرج افشار،میراث مکتوب،تهران 1387

 

2. کحاله ،عمر رضا ،معجم المؤلفین،دارالاحیاء التراث العربی ،بیروت

 

3.بغدادی ،اسماعیل پاشا،هدیة العارفین، استانبول 1951

 

4.حموی،یاقوت،معجم البلدان،دار الصادر ،بیروت 1995

 

5.سمعانی،ابو سعید عبدالکریم بن محمد،الانساب،عبد الرحمن بن یحیی المعلمی ،حیدرآباد،مجلس دائرة المعارف العثمانیه،1382/1962

 

6.الذهبی،ابوعبدالله،محمد بن احمد بن عثمان،المعین فی الطبقات المحدثین،دار

الفرقان،عمان،الاردن1404

تهیه و تنظیم :میثم نخعی

بررسي كتاب تشيع در مسير تاريخ

(تحليل و بررسي علل و پيدايش و سير تكويني آن در اسلام)

 

 

مشخصات كتاب­شناسي كتاب

تشيع در مسير تاريخ، جعفري، سيد حسين­محمد، سيد محمدتقي آيت­اللهي، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ سوم با تجديد نظر و اضافات ، تهران 1364، 1 جلد،  396 ص. چاپهاي ديگر اين كتاب، به اين شرح است: چاپ دوم ( 1360 )، چاپ چهارم ( 1367 )، چاپ پنجم ( 1368 )، چاپ ششم (1372)، چاپ هفتم ( 1373)، چاپ هشتم ( 1374 )، چاپ نهم ( 1378) و ...

1-    مؤلف؛ نويسنده كتاب، دكتر سيد حسين­محمد جعفري است از محققان بزرگ تاريخ اسلام است. بر اساس معرفي­اي كه مترجم كتاب در آغاز ترجمه از دكتر جعفري ارائه كرده است؛ «او در سال 1938 ميلادي در شهر لكنو هندوستان چشم به جهان گشود. او در ابتدا علوم اسلامي را در يك مدرسه قديمي اسلامي گذارند و سپس به اخذ دو درجه دكتري نائل گرديد: اولين درجه دكتري خود را از دانشگاه لكنهو هندوستان و ديگري را از دانشكده مطالعات شرق شناسي و آفريقاشناسي دانشگاه لندن اخذ كرده است. دكتر جعفري سالها رشته مطالعات اسلامي را در دانشگاههاي مالزيا، در شهر كوالالامپور و بيروت تدريس كرده است. او در دانشگاه بيروت،‌ صاحب كرسي مطالعات اسلامي شيخ زيد گرديد و به رياست بخش مطالعات مذهبي برگزيده شد تا سال 1976 كه بيروت را ترك كرد، سمت نمايندگي دانشگاه بيروت را در بسياري از مجامع و محافل، كنفرانسها و سمينهارهاي بين المللي بر عهده داشت و در زمينه­هاي گوناگون اسلامي، آثار زيادي نگاشته است. او در نگارش دائره المعارف عربي المنجد با نويسنده آن همكاري مي­كرده است. او مدتي را نيز سردبير فصلنامه اسلامي «همدرد اسلاميكوس» در پاكستان بود. او همچنين تحقيق جامعي را درباره مدارك و اسناد نهج البلاغه انجام داده و ترجمه و شرح اين كتاب را به زبان انگليسي با قلمي شيوا تهيه نموده است.»   

سيد حسين­محمد جعفري، او بنيانگذار و رئيس مركز مطالعات پاكستان ( 1998- 1982) در دانشگاه كراچي بوده است( www.wikipedia.org). او رئيس مركز مطالعات اسلامي پاكستان در دانشگاه آقاخان است و در سال جاري كتاب «چشم انداز سياسي و معنوي اسلام» (The Political and Moral Vision of Islam )را در 128 صفحه منتشر كرده است. علاوه بر مقالات و كتابهاي زيادي كه در مجلات داخلي و بين المللي به چاپ رسانده، در نگارش دائره المعارف اسلامي ليدن (Leiden)و ‌ دائره المعارف اديان جهان، چاپ آمريكا،  مشاركت داشته است.   (www.koranusa.org/politicalmoralvision.htm  )

  

مترجم اين اثر،‌ سيد محمدتقي (غلامرضا)آيت اللهي، متولد سال 1331 در شيراز است. تحصيلات وي در زمينه آمار و علوم پزشكي بوده است: كارشناسي (رشته آمار ) كارشناسي ارشد (رشته آمار زيستي )، دوره دكتري، امريكا (رشته آمار زيستي ) دوره دكتري ، آلمان (رشته آمار)،‌ دوره  دكتري، انگليس (رشته آمار زيستي) فوق دكتري، انگليس (رشته اپيدميولوژي) فوق دكتري، انگليس (آمار پزشكي).

او  دو كتاب 1- اخلاق، سياست و حكومت از ديدگاه نهج البلاغه و 2- تشيع در مسير تاريخ، تحليل و بررسي علل پيدايش تشيع و سير تكوين آن در اسلام،‌ از آثار سيد حسين­محمد جعفري را ترجمه كرده است. دكتر آيت اللهي همچنين دو كتاب در خصوص زندگي و ديدگاههاي آيت­الله سيد عبدالحسين لاري را تاليف كرده و كتابي نيز با عنوان «ولايت فقيه، زير بناي فكري مشروطه مشروعه» نگاشته است. در مجموع مي­توان گفت آيت اللهي به دليل آشنايي به زبانهاي عربي و‌ انگليسي و - ظاهراً علاقه و مطالعات فردي­اش- كتاب «تشيع در مسير تاريخ» را ترجمه كرده است و اين كتاب در حيطه تخصص آكادميك و مطالعات دانشگاهي او قرار نمي­گيرد. با اين حال،‌ همان گونه كه از  نظر مولف درباره ترجمه كتاب بر مي آيد، مترجم به خوبي از عهده ترجمه كتاب برآمده است.

2- ناشر؛ اين انتشارات كه از پيش از  انقلاب اسلامي، ناشري فعال در زمينه نشر كتاب­هاي فرهنگي و به طور خاص ديني، بوده است از معروفترين و معتبرترين ناشران غيردولتي به شمار مي­رود كه البته به جهت ديدگاه­هاي نزديك مدير آن به برخي مقامات ديني و دولتي كشور، تاكنون كتابهاي منتشر شده از اين انتشارات با ديدگاههاي رسمي كشور، در تطابق كامل بوده­اند. در سايت دفتر نشر فرهنگ اسلامي اين انتشارات، اين گونه معرفي شده است: مؤسسه غيرانتفاعى «دفتر نشر فرهنگ اسلامى» در سال ۱۳۵۲ شمسى به همت والاى شهيد باهنر و با كمك گروهى از دوستان همفكر او تأسيس شد، از آغاز فعاليت، همت خود را صرف ترويج و تبليغ مفاهيم دينى در چارچوب علمى قرار داد اكنون با گذشت بيش از سه دهه از عمر دفتر نشر فرهنگ اسلامى، اين مؤسسه با بيش از ۱۵۰۰ عنوان كتاب كه بسيارى از آنها به نوبت‏هاى چاپ چندم رسيده‏اند و برخى نيز از تيراژ پنج ميليون نسخه گذشته‏اند، تبديل به يكى از بزرگترين ناشران كشور شده است كه با بيش از ۸ شعبه و افزون بر ۲۰۰ نمايندگى در سراسر ايران فعاليت مى‏كند( www.dnf.ir).

عنوان ناشر

 

دفتر نشر فرهنگ اسلامي

 

نامهاي ديگر ناشر

 

- دفتر نشر اسلامي
- فرهنگ اسلامي
- مركز نشر فرهنگ اسلامي
- مكتب نشر الثقافه الاسلاميه

 

عنوان لاتين ناشر

 

Daftar-e Nashr-e Farhang-e Islami

 

زمينه و موضوع فعاليت انتشارات

 

فرهنگي  - مذهبي

 

نام و نام خانوادگي مدير

 

حسين مهديان

 

تاريخ تأسيس

 

1352

 

نشاني پستي:

 

تهران- اقدسيه، چهارراه ميني سيتي، جاده لشگرك، جاده سوهانك،ك. بشارت، پ. 1

 

تلفن:

 

22445943 ، 33114288 ، 33920307

 

دورنگار

 

22445945

 

وب سايت

 

www.dnf.ir

 

 (www.navideshahed.com  ).      

3- خوانندگان؛

اين كتاب، گر چه از اهميت علم و دانشگاهي برخوردار است،‌ ليكن براي خوانندگان عادي هم كه

علاقه­مند به كسب اگاهي درباره دومين گروه بزرگ در اسلام يعني شيعيان، هستند،‌ مي­تواند بسيار جالب باشد.  اين اثر در رشته­هاي مختلف مربوط به تاريخ وتاريخ اسلام از جمله در مقطع کارشناسي رشته تاريخ در درس تاريخ تشيع نيز تدريس شده است (سايت كتابخانه تخصصي اسلام و ايران).

4-  بینش و اندیشه­ای که مؤلف اثر خود را در آن چهارچوب نوشته است:

اين کتاب كه پايان­نامه مولف در دانشگاه آمريکايي بيروت بوده و از حيث نگاهي روشمند به تاريخ آغازين تشيع و طرح برخي مسائل، اثري ممتاز است و آن گونه كه در مقدمه مترجم كتاب نيز ذكر شده است،‌ خلاء عميقي را در زمينه مطالعات اسلامي پر كرده است. در حقيقت از آنجا كه در زمان تاليف اين كتاب، آثار زيادي درباره تاريخ تشيع، به نگارش در نيامده بودند، نگارش اين كتاب در اين راستا كه بتواند به تقويت مطالعات تاريخ درباره شيعه و رفع خلاء موجود كمك نمايد، انجام شده است. آن گونه كه خود نگارنده در پيشگفتار كتاب بيان نموده است،‌ انگيزه­اش از نگارش اين كتاب ارزشيابي انتقادي علل و موجبات پيدايش تشيع و سير تكوين آن در اسلام بوده است. او معتقد بوده است كه بررسي علل و موجبات پيدايش تشيع و رشد و تكوين آن توسط افرادي مانند بغدادي و شهرستاني در كتابهايي مانند ملل و نحل، بر مبناي ملاحظات سياسي و اقتصادي صورت گرفته و تصويري كه آنان از تشيع نقش كرده­اند، اين است كه اين مذهب، ‌آييني رافضي، ارتدادي و الحادي است. به نظر مي رسد نويسنده براي پاسخگويي به اين نوع نگاه به شيعه در آثار اهل تسنن در صدد تاليف اين كتاب برآمده است. با اين حال، بايد توجه داشت كه گرچه كتاب، تحقيقي تاريخي به شمار مي­رود اما نگارنده آن تلاش كرده علاوه بر مراجعه به اسناد و منابع تاريخي، نگاهي جامعه­شناسانه به مسائل و رويدادهاي برهه­هاي مختلف تاريخي داشته باشد. براي مثال، نگارنده در بحث مربوط به گرايش مردم كوفه در انتخاب بين معاويه و امام علي (ع) يا در قضاياي مربوط به كربلا تحليلي جامعه شناختي از جامعه  كوفيان ارائه مي­نمايد.    

 

.
 

 

 

 

 

 تهیه وتنظیم حمیده علی محمدی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

492 :تعداد دفعات بازید



بخشها


جستجو



Home Page | About us | Contact us | Site Map 
©2008 Ferdowsi University Of Mashhad.